تقاص در امور غیر مالی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 کارشناس ارشد، فقه و مبانی حقوق اسلامی، گروه حقوق، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات تهران، تهران، ایران.

2 دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی، گروه حقوق، مؤسسه آموزش عالی کارون، اهواز، ایران.

چکیده

در تعاملات اجتماعی، تضییع حقوق مالی و غیرمالی پدیده‌ای اجتناب‌ناپذیر است و یکی از دغدغه‌های بنیادین نظام‌های حقوقی، ارائه راهکارهایی کارآمد برای استیفای سریع حقوق بدون فرسایش در فرایندهای طولانی دادرسی است. با توجه به محدودیت‌های دستگاه قضایی و عدم امکان ارجاع تمامی منازعات خرد و کلان به محاکم، نهاد تقاص به ‌عنوان مکانیسمی برای احقاق حق شخصی اهمیت می‌یابد. هدف اصلی این پژوهش، تبیین مبانی فقهی و حقوقیِ مشروعیت تقاص در امور غیرمالی است. این مطالعه با رویکرد توصیفی-تحلیلی و بهره‌گیری از منابع کتابخانه‌ای، تلاش دارد تا خلأ پژوهشی موجود در این حوزه را مرتفع سازد. نوآوری تحقیق در تمرکز بر ابعاد مغفول‌ماندۀ تقاص در ساحت‌های غیرمالی از جمله تقاص در روابط زوجین، قصاص کلامی و اقدامات متقابل در حقوق بین‌الملل و تحلیل چالش‌های قانونی آن در حقوق ایران نهفته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اگرچه نص قانونی صریحی در خصوص تقاص غیرمالی وجود ندارد، اما با استناد به اصل ۱۶۷ قانون اساسی و ادله معتبر فقهی، می‌توان مشروعیت مشروط آن را اثبات نمود. نتایج بیانگر آن است که تقاص در این امور ماهیتاً حق است و نه تکلیف. از این‌رو، احکام آن بسته به تنوع مصادیق متغیر بوده و حکمی واحد بر آن مترتب نیست. در نهایت، استنباط می‌شود که اگرچه فقه امامیه اصل تقاص را به استثنای ارتکاب محرمات و اختلال در نظم عمومی مجاز دانسته است، اما در منطق عالیه اسلام، فضیلت عفو و گذشت بر استیفای قهری حق اولویت داشته و به‌عنوان راهکار برتر توصیه شده است.

کلیدواژه‌ها


Alidoust, Abul-Qasim; Mutawali Imami, Seyyed Mohammad Hussein. (2015).  “Jurisprudential Study of Retribution in Slander”. Contemporary Jurisprudence Studies, Year 1, Issue 1, Series 1 (in Persian).
Amid, Hassan. (2011). Farhang-e Amid (Amid Dictionary). Tehran: Amirkabir Publications (in Persian).
Ansari, Morteza bin Mohammad Amin. (1428 AH). Fara’id Al-Asul. Qom: Majma’ Al-Fikr Al-Islami (in Persian).
Ardebili, Ahmad ibn Muhammad. (no date). Zubdah al-Bayan fi Ahkam al-Quran. Tehran: Al-Muktabah Al-Jaafariyyah, first edition (in Persian).
Asadi, Mohammad Saber. (2019). Jurisprudential Study of the Functions of the Rule of Assault, Thesis of Al-Mustafa Al-Alamiyah Society (in Persian).
Ayati, Seyyed Mohammad Reza; Shadrowan, Mohammad Asmaghil. (no date). “The Rule of the Midwife by Similar Means and Retaliatory Measures from the Perspective of Shiite Jurisprudence and International
Law”. Journal of Jurisprudence and Fundamentals of Law, Year 3, Issue 10 (in Persian).
Baqeri Hamed, Yousef. (2012). Evaluation of Countermeasures in International Law and Imamiyyah Jurisprudence. Islamic Azad University, Central Tehran Branch (in Persian).
Fadel Lankarani, Mohammad. (1421 AH). Details of Sharia - Qisas and Limitations. Qom: Fiqh Center of the Pure Imams, First Edition (in Persian).
Harr Ameli, Mohammad bin Hassan. (2010 AH). Materials Shia. Qom: Al-Bayt Institute (AS). first edition and 1342, Rabbani Shirazi, Abdul Rahim. Tehran: Maktaba Al-Islamiyyah, second edition (in Persian).
Hilli (Allamah) Abu Mansur Hassan bin Yusuf bin Ali bin Mutahhar Asadi. (1413 AH). Rules of Laws in the Definition of Halal and Haram. Qom: Islamic Publishing House, first edition (in Persian).
Hilli (Allamah) Abu Mansur Hassan bin Yusuf bin Ali bin Mutahhar Asadi. (no date). Tahrir Al-Ahkam. Mashhad: Al-Bayt Institute, first edition (in Persian).
Hilli (Fakhr Al-Muhaqqi’n), Muhammad bin Hassan. (1387 AH). Explanation of the Benefits in the Explanation of the Problems of Laws. Qom: Ismailiyyah Institute, first edition (in Persian).
Hilli (Ibn Idris) Muhammad bin Mansur bin Ahmad. (1410 AH). Al-Sara’er Al-Hawi for the editing of Fatawa. Qom: Islamic Publishing House (in Persian).
Hilli (Muhaqqi’n), Najm al-Din Ja'far ibn al-Hasan. (1408 AH). Sharia' al-Islam. Qom: Ismaili Institute, 2nd edition (in Persian).
Hilli, Hussein ibn Ali. (1415 AH). Research on Jurisprudence. Qom: Al-Manar Institute (in Persian).
Hosseini Ameli, Sayyid Jawad. (no date). Miftah Al-Karama. Beirut: Dar Al-Ahya Al-Turahat Al-Araby, first edition (in Persian).
Ibn Abi al-Hadid, Abdul-Hamid ibn Hibullah. (1404 AH). Commentary on Nahjul al-Balagha by Ibn Abi al-Hadid. Qom: Maktaba Aya Allah al-Mar'ashi al-Najafi, First Edition (in Persian).
Ibn Manzur, Muhammad. (1405 AH). Lisan al-Arab. Beirut: Dar al-Ihya al-Turath al-Arabi (in Persian).
Isfahani (Fadel Hindi) Mohammad bin Hassan. (1416 AH). Kashf Al-Latham Wa Al-Abham. Qom: Islamic Publications Office (in Persian).
Jaba’i Ameli (Shahid Thani), Zain Al-Din. (2013 AH). Masalak Al-Afham Ili Tanqih Sharia’ Al-Islam. Qom: Al-Ma’arif Al-Islamiyyah Institute, first edition (in Persian).
Jafari Langaroudi, Jafar. (1997). Legal Terminology. Tehran: Ganj-e Danesh (in Persian).
Johari, Ismail bin Hammad. (2010 AH). Al-Sahah Fi Al-Fiqh. Beirut: First Edition, Dar Al-Ilm Mula’in (in Persian).
Kashif al-Ghita, Jafar ibn Khedr. (1422 AH). Kashf al-Ghita on the Mysteries of Sharia al-Ghadaa. Qom: Islamic Propaganda Office Publications (in Persian).
Khansari, Ahmad ibn Yusuf. (1405 AH). Jami' al-Madarik (2nd ed.). Qom: Esmailian Institute (in Persian).
Kulaini. (1407 AH). Al-Kafi. Tehran: Dar al-Kuttab al-Islamiyyah Publications, Fourth Edition (in Persian).
Majlesi, Mohammad Baqir. (1404 AH). Bihar al-Anwar (1st ed.). Beirut: Dar Ihya al-Turath al-Arabi (in Persian).
Majlisi, Mohammad Baqir. (1403 AH and 1404 AH). Bihar al-Anwar. Beirut: Dar al-Ihya al-Turaht al-Arab, First Edition (in Persian).
Majlisi, Mohammad Baqir. (1405 AH). Mirat al-Uqol fi Sharh Akhbar al-Rasul. Tehran: Dar al-Kuttab La-Islamiyya (in Persian).
Meshkini, Ali. (2000). Mustalahat al-Fiqh (Jurisprudential Terminology). Qom: Al-Hadi (in Persian).
Mousavi Khoei. (1418 AH). Misbah al-Fiqah from the Encyclopedia of Imam Khoei. Qom: Fiqh Publications (in Persian).
Mousavi Khoei, Sayyid Abu al-Qasim. (1412 AH). Misbah al-Faqahah (1st ed.). Qom: Davari Publications (in Persian).
Mousavi Khoei, Sayyid al-Qasim. (1378 AH). Misbah al-Fiqah from the Encyclopedia of Imam Khoei. Qom: Fiqh Publications (in Persian).
Mousavi Khoei, Sayyid al-Qasim. (1403 AH). Mbaban al-Takma al-Minhaj. Beirut: Dar al-Hiya al-Turat al-Arab, First Edition (in Persian).
Mousavi Khomeini, Ruhollah. (no date). Tahrir al-Wasilah. Qom: Dar al-Ilm Foundation (in Persian).
Mufid, Muhammad ibn Muhammad ibn Numan. (1413 AH). Al-Muqna'ah. Qom: Sheikh Mufid World Congress, First Edition (in Persian).
Mufid, Muhammad ibn Muhammad ibn Numan. (1414 AH). Al-Amali. Researched by: Hussein Estadouli and Ali Akbar Al-Ghaffari, Qom: Bina (in Persian).
Naini, Mohammad Hossein. (1973). Ajwad al-Taqrirat. Qom: Matba'at al-Irfan (in Persian).
Najfi, Muhammad Hassan ibn Baqir. (1417 AH). Jawaher al-Kalam fi Sharh Sharia al-Islam. Beirut: Dar Ihya al-Trath al-Arabi, 7th edition (in Persian).
Nekounam, Vahid. (2015). The Rule of Retaliation (Lex Talionis) and Its Status in Iranian Criminal Law. Farabi Campus Faculty of Law, University of Tehran.
Nouri, Hossein. (1408 AH). Mostadrak Al-Usayl. Qom: Al-Al-Bait Institute, first edition (in Persian).
Qurashi, Seyyed Ali Akbar. (1412 AH). Dictionary of the Quran. Tehran: Dar al-Kuttab al-Islamiyyah, Sixth Edition (in Persian).
Ragheb Isfahani, Hussein. (1430 AH). Al-Mufradat fi Gharib al-Quran. Qom: Dar al-Hijrah Institute (in Persian).
Ra'i Dehqi, Masoud. (1390 AH). “Reciprocal Action and International Law”. Ma'rifat Monthly, No. 165 (in Persian).
Sabzwari, Sayyid Abdul-Ali. (1413 AH). Muhdhab al-Ahkam fi Bayan al-Halal wa al-Haram. Qom: Ayatollah Sabzwari Office, Qom: Al-Manar Institute, 4th edition (in Persian).
Sadoq, Muhammad. (1413 AH). Min la-Ihazrah al-Faqih. Qom: Islamic Publications Office (in Persian).
Tabatabai Yazdi. (no date). Al-Ma'arif Al-Salamia Company and Tehran: Nasser Khosrow Publications, 3rd edition (in Persian).
Tabatabai, Sayyid Muhammad Hussein. (no dadte). Al-Mizan fi Tafsir al-Quran. Beirut: Al-A'la Institute for Publications (in Persian).
Tabrisi, Fadl ibn Hassan. (no date).  Majma' al-Bayan fi Tafsir al-Quran. research by Sayyid Hashim Rasuli and Sayyid Fadlallah (in Persian).
Tusi, Muhammad ibn Hassan. (1387 AH). Al-Mabsut fi al-Fiqh al-Imamiyah. Tehran: Al-Muktabah al-Murtazawiyyah Lahya al-Athar al-Ja'fariyah, 3rd edition (in Persian).
Tusi, Muhammad ibn Hassan. (1400 AH). Al-Nahayyah. Beirut: Daral al-Kutub al-Arabi, 2nd edition (in Persian).
Tusi, Muhammad ibn Hassan. (1407 AH). Al-Khalaf. Qom: Islamic Publications, first edition (in Persian).